نقد عرفان‌های جدید در گفتگو مدیر گروه ادیان پژوهشگاه علوم انسانی

خلاصه:
حجت‌الاسلام رسول رضوی در تبیین علل پدیدآری عرفان‌های جدید در غرب گفت: در نظام مادی، چالشی که بین غریزه و فطرت وجود داشت، زمینه ایجاد و خیزش عرفانی جدید را فراهم کرد.

حجت‌الاسلام رسول رضوی، مدیر گروه ادیان و مذاهب مرکز مطالعات و پژوهشگاه فرهنگی حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ایران (ایکنا)، درباره علل و زمینه‌های پیدایش عرفان‌های کاذب اظهار کرد: جامعه بشری به طرف مادی‌گرایی حرکت می‌کند و جامعه مادی هر چند می‌تواند با عرضه محصولات جدید و متنوع به قریحه انسانی پاسخی دهد، اما مسلما از پاسخ‌گویی به فطرت انسان غافل است و حتی توانایی این پاسخ‌گویی را ندارد.

این مدرس مرکز تخصصی کلام، با بیان این‌که این مسئله، باعث ایجاد خلأ در میان انسان‌ها و جوامع انسانی شده، تصریح کرد: در نظام مادی با این‌که چالشی که بین غریزه و فطرت روی می‌داد حس می‌شد، اما به صورت ریشه‌ای و عمقی درمانش را نمی‌یافت. در نتیجه ناچار شد که یک محصول مجازی تولید کند.

وی در تبیین نحوه تولید این محصول مجازی گفت: نظام مادی در تولید این محصول از همان شگردهایی که در تولید محصولات غریزی به کار برده، استقاده می‌کند تا بتواند پاسخی برای نیاز فطری انسان‌ها بیابد. نتیجه این فرآیند، پیدایش مکاتب و عرفان‌های جدید و کاذبی شد که به ظاهر دارای معنویت‌اند و شباهت‌هایی با عرفان‌های حقیقی دارند اما این شباهت تنها در ظاهر خلاصه می‌شود و در ریشه و خاستگاه تفاوت زیادی دارند.

این مدرس مرکز تخصصی مذاهب اسلامی، پس از بیان این‌که عامل اول پدیداری عرفان‌های جدید در غرب چالش بین فطرت و غریزه انسانی بود، اظهار کرد: عامل دیگر مشکلی بود که نظام مادی در حفظ و صیانت خود به خاطر گستره وسیع‌اش در جامعه جهانی دچار شده بود. در همین راستا تنها مسئله‌ای که می‌توانست با کمترین هزینه در حفظ نظام مادی به آنان یاری رساند، استفاده از نیروی درونی افراد بود.

این محقق خاطرنشان کرد: نظام مادیگری با استفاده بهینه از نیروی درونی افراد، سعی کرد با مکاتب ساختگی عرفانی مردم را به استثمار بکشد. خاستگاه عمومی را که در کشورهای اسلامی مشاهده می‌شود، بر همین اساس استوار است.

وی عدم اطلاع‌رسانی در ایران را مهمترین علل گرایش به عرفان‌های کاذب دانست و تصریح کرد: عدم اطلاع‌رسانی و آگاهی برخی از مردم به امور دینی از یک سو و علاقه‌مندی مردم به آموزه‌های معنوی از سوی دیگر، باعث ایجاد بستری مناسب برای سودجویان شد. سؤالی که اینجا مطرح می‌شود این است که آیا ما به تعداد علاقه‌مندان اطلاع رسانی داشته‌ایم؟ آیا نهادها و ارگان‌ها فرهنگی و مسئول ما در اندازه‌های قابل قبول توانسته‌اند نیازهای مردم را مرتفع کنند.

این مدرس مرکز تخصصی مذاهب اسلامی بیان کرد: ما به فکر تأمین نیاز بهداشتی و امنیتی مردم بوده‌ایم، اما هیچ‌وقت به فکر تأمین نیاز دینی آنان به شکل جامع نبوده‌ایم. این خود مردم بودند که با وجود کمبودها تلاش کردند تا حدودی این نیاز را جبران کنند. در واقع عدم برنامه‌ریزی و فعالیت در حجم مناسب، باعث پیدایش خلاء بزرگی شد.

مدیر گروه ادیان و مذاهب مرکز مطالعات فرهنگی حوزه علمیه قم در ادامه اظهار کرد: هنگامی که این خلا و نیاز به وجود آمد و مردم هم دوستار دین بودند و محصول واقعی به آنان ارائه نشد، طبیعی است که عده‌ای شیاد با استفاده از طرح دیدگاه‌های خود به شکلی جذاب و زیبا، تلاش کنند تا به منافع و اهداف شوم‌شان برسند.

وی با بیان این‌که در میان شیعیان و مسلمانان، هنوز نظام سرمایه‌داری نتوانسته است به صورت گسترده نفوذ کند، خاطرنشان کرد: چالش و خلأیی که بین غریزه و فطرت در جهان غرب وجود داشت، درمیان شیعیان بروز پیدا نکرد و تنها تأثیر کمی بر آنان نهاد. عامل اصلی ایجاد عرفان‌های کاذب در ایران بعد از این تأثیرپذیری، کم‌کاری و کمبود مراکز دینی بود که با تقاضای زیاد و عرضه کم، باعث ایجاد مجال مناسب برای فرصت‌طلبان شد تا به راحتی به منافع خودشان برسند.

در زمینه نقد عرفانهای نو ظهور و معنویت های جدید کتابهای زیر در فروشگاههای دفتر نشر معارف و سایت پاتوق کتاب موجود و قابل تهیه است:
- آفتاب و سایه ها/ حجت الاسلام دکتر محمدتقی فعالی
- عرفان حقیقی و عرفانهای کاذب/ حجت الاسلام دکتر احمدحسین شریفی
- جریان شناسی انتقادی معنویت های نوظهور/ حجت الاسلام مظاهری سیف